Türkiye, 12 Eylül'de tarihî bir referanduma gidiyor. Demokrasi ve ülkenin geleceği açısından hayati öneme sahip bu halkoylaması için siyasi partiler propaganda çalışmalarını yürütüyor.

Meydanlarda hararetli 'evet' ve 'hayır' tartışmaları yaşanıyor. Siyasi partiler, sivil toplum kuruluşları, kanaat önderleri, sanatçılar, yazarlar, iş dünyasının temsilcileri referanduma dair görüşlerini ve oylarının rengini açıkladı. 12 Eylül'de son sözü millet söyleyecek. Ortaya çıkacak sonuç, halkın hemen her kesimini yakından ilgilendiriyor. Meydanların hararetine rağmen, propaganda çalışmaları karşılıklı atışmalar ve ilgisiz konular üzerinden yürütülüyor.

Oylanacak paketin maddeleri; 'evet' çıkması halinde nelerin değişeceği, 'hayır'ın ne anlama geldiği açıkça ifade dilemiyor. Oysa referandum, siyaset ve partiler üstü bir anlam taşıyor. Sonuçta kazanan ya da kaybeden demokrasi, ekonomik hayat ve özgürlükler olacak. Elinizdeki 'Referandum 2010' eki, anayasa değişikliği paketinin toplum hayatına getireceği yenilikleri örnekleriyle anlatıyor. İşte referandumda oylayacağınız anayasa değişikliği paketinin içeriği...

Memura toplu sözleşme hakkı

MADDE 5: Türkiye Cumhuriyeti Anayasası'nın 51'inci maddesinin dördüncü fıkrası yürürlükten kaldırılmıştır.

MADDE 6: Türkiye Cumhuriyeti Anayasası'nın 53'üncü maddesinin kenar başlığı "A. Toplu iş sözleşmesi ve toplu sözleşme hakkı" olarak değiştirilmiş, üçüncü ve dördüncü fıkraları yürürlükten kaldırılmış ve maddeye aşağıdaki fıkralar eklenmiştir. "Memurlar ve diğer kamu görevlileri, toplu sözleşme yapma hakkına sahiptirler. Toplu sözleşme yapılması sırasında uyuşmazlık çıkması halinde taraflar Kamu Görevlileri Hakem Kurulu'na başvurabilir.

MADDE 7: Türkiye Cumhuriyeti Anayasası'nın 54'üncü maddesinin üçüncü ve yedinci fıkraları yürürlükten kaldırılmıştır.

Değişiklik kabul edilirse memurlar ilk defa toplu sözleşme hakkına kavuşacak. Toplu sözleşme yapılması sırasında uyuşmazlık çıkması halinde, taraflar Kamu Görevlileri Kurulu'na başvurabilecek. Kurul kararları, kesin ve toplu sözleşme hükmünde olacak. Toplu sözleşme emeklilere de yansıtılacak. Böylece emeklilerin maaş artışı belli bir periyoda bağlanacak. Emekli maaşlarındaki dengesizlik giderilecek.

ÖRNEK OLAY - Memurlar yüzde 17 fazla zam alacaktı

Memur-Sen Genel Başkanı Ahmet Gündoğdu, değişiklik kabul edilirse memurun bundan kazançlı çıkacağını söylüyor. Gündoğdu'ya göre: "2001 yılında 4688 sayılı yasa çıktı. O tarihten beri hükümetlerle uzlaştığımızda, toplu görüşme masasında attığımız imzalar Bakanlar Kurulu'nun onayına tabi tutuluyor. Bu kararı, Bakanlar Kurulu genelde onaylamıyor. Bakanlar Kurulu'yla uzlaşamadığımızda yasa gereği Uzlaştırma Kurulu'na başvuruyoruz. Uzlaştırma Kurulu tarafından verilen kararlar yine hükümet tarafından birçok kez onaylanmadı, askıda kalan kararlar oldu. Uzlaştırma Kurulu'nun verdiği kararlar geçerli olsaydı, şu an memurlar yüzde 17 daha fazla zam almış, onlarca sosyal sorun çözülmüş olacaktı.

Madde 3: İşadamlarının yurtdışına çıkışına kolaylık

Türkiye Cumhuriyeti Anayasası'nın 23'üncü maddesinin beşinci fıkrası aşağıdaki şekilde değiştirilmiştir. "Vatandaşın yurtdışına çıkma hürriyeti, ancak suç soruşturması veya kovuşturması sebebiyle hakim kararına bağlı olarak sınırlanabilir."

Özellikle işadamlarının muzdarip olduğu bir soruna çözüm getiriliyor. Ceza soruşturması ve kovuşturması geçirenlere yurtdışı yasağı getiriliyordu. Az miktarda vergi borcu olan bir işadamı bu sınırlama yüzünden yurtdışına çıkamıyordu. Artık hakim kararı olmadığı durumlarda yurtdışına çıkılabilecek.

ÖRNEK OLAY - Gazanfer Özcan 5 yıl yurtdışına çıkamamıştı

Ünlü tiyatro oyuncusu Gazanfer Özcan, eşi Gönül Ülkü'nün hastane masrafları nedeniyle borçlanmış; vergilerini ödeyemediği için 5 yıl önce kendisine yurtdışına çıkma yasağı getirilmişti. Özcan, yurtdışında yaşayan çocuğunu çok ziyaret etmek istediği halde bunu gerçekleştiremeden aramızdan ayrılmıştı. Eşi Gönül Ülkü ise 500 bin lirayı bulan vergi borcunu ödemek için evini satmıştı.

Madde 1: Engellinin önündeki engeller kalkıyor

7/11/1982 tarihli ve 2709 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasası'nın 10'uncu maddesinin ikinci fıkrasına "Bu maksatla alınacak tedbirler eşitlik ilkesine aykırı olarak yorumlanamaz." cümlesi ve maddeye bu fıkradan sonra gelmek üzere aşağıdaki fıkra eklenmiştir: "Çocuklar, yaşlılar, özürlüler, harp ve vazife şehitlerinin dul ve yetimleri ile malul ve gaziler için alınacak tedbirler eşitlik ilkesine aykırı sayılmaz."

Yapılan değişiklikle özürlüler için alınacak iyileştirici tedbirlerin eşitlik ilkesine aykırı sayılamayacağı kanun teminatı altına alınıyor.

ÖRNEK OLAY - Paket çıkarsa iş bulacağım

Engelli olduğu için işten çıkarılan ve 9 yıldır iş bulamayan Murat Seyhun "Yeni anayasa değişikliklerinde, benim ve bütün engellilerin sosyal hayatta önlerine çıkan engeller kaldırılacak." diyor. İşkur önerisiyle gittiği birçok kurumun engelli olduğu için kapıları yüzüne kapattığı Seyhun, "Ben engelli olabilirim ama evet diyecek kadar sağlıklı düşünüyorum. Bütün engelli vatandaşları da 'evet' demeye çağırıyorum." diye konuşuyor.

MADDE 11: YAŞ mağdurları hakkını arayacak

Türkiye Cumhuriyeti Anayasası'nın 125'inci maddesinin ikinci fıkrasına "Ancak, Yüksek Askerî ŞÃ»ra'nın terfi işlemleri ile kadrosuzluk nedeniyle emekliye ayırma hariç her türlü ilişik kesme kararlarına karşı yargı yolu açıktır." şeklindeki cümle eklenmiş ve dördüncü fıkrasının birinci cümlesi aşağıdaki şekilde değiştirilmiştir: "Yargı yetkisi, idarî eylem ve işlemlerin hukuka uygunluğunun denetimi ile sınırlı olup, hiçbir surette yerindelik denetimi şeklinde kullanılamaz."

Daha önce YAŞ kararlarıyla ordudan atıldığı halde yargıda hakkını arama yoluna gidemeyen mağdurlar artık mahkemelere başvurabilecek. Meslekten men edilen isimler geri dönüş için dava açabilecek.

ÖRNEK OLAY - Ordudan atılınca iş bulamadım, böbreğimi satmak istedim

28 Şubat sürecinde disiplinsizlik ya da irtica gibi nedenler ileri sürülerek YAŞ kararıyla yüzlerce subay ve astsubay ordudan atılarak hayatları karartıldı. İskender Pala yaşadıklarını, "Kızımın döktüğü gözyaşının acısı referandumda dinecek. Ben kızımın o günlerde döktüğü gözyaşını, diğer çocuğumun dışlanmasını unutmadım. İnsanların vebalı gibi benden kaçtıkları günler hala gözümün önünde." sözleriyle anlatıyor. Astsubay Osman Kaçmaz ise "Mesleksizlik ve ordudan ihraç edilmenin doğurduğu ekonomik sıkıntılar kemiğe dayanınca böbreğimi satışa çıkartmak zorunda kaldım. Referandumda, yaşadığım sıkıntıların kaynağı olan şÃ»ra kararlarının hesabını sormak için 'evet' diyeceğim." ifadesini kullanıyor. Kıdemli Yüzbaşı Cengiz Kömürcü de büyük zorluklar yaşayanlardan. Kömürcü, "Ordudan ihraç edildikten sonra geçimimi sağlamak için yurtdışına çıkıp kaçak işçi olarak pompacılık ve kasiyerlik yaptım. Güvenlik şirketlerine alınmadım. Şimdi 10 aydır kiramı ödeyemiyorum." şeklinde konuşuyor.

Madde 17: Türkiye'nin AİHM'si Anayasa Mahkemesi olacak

Türkiye Cumhuriyeti Anayasası'nın 148'inci maddesinin birinci fıkrasının birinci cümlesinin sonuna "ve bireysel başvuruları karara bağlar" ibaresi, üçüncü fıkrasındaki "Cumhurbaşkanını," sözcüğünden sonra gelmek üzere "Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanını" ibaresi eklenmiş, beşinci fıkrası "Yüce Divan kararlarına karşı yeniden inceleme başvurusu yapılabilir. Genel Kurul'un yeniden inceleme sonucunda verdiği kararlar kesindir." şeklinde değiştirilmiş, maddeye ikinci fıkradan sonra gelmek üzere aşağıdaki fıkralar ve üçüncü fıkradan sonra gelmek üzere "Genelkurmay Başkanı, Kara, Deniz ve Hava Kuvvetleri Komutanları ile Jandarma genel komutanı da görevleriyle ilgili suçlardan dolayı Yüce Divan'da yargılanırlar." şeklinde yeni bir fıkra eklenmiştir. "Herkes, Anayasa'da güvence altına alınmış temel hak ve özgürlüklerinden, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi kapsamındaki herhangi birinin kamu gücü tarafından ihlal edildiği iddiasıyla Anayasa Mahkemesi'ne başvurabilir. Başvuruda bulunabilmek için olağan kanun yollarının tüketilmiş olması şarttır.

Anayasa Mahkemesi'ne bireysel başvuru hakkını sağlayan madde ile Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'ne başvuru yapmadan önce kişilerin sorunlarını yurtiçinde çözmelerinin yolu açılıyor. Danıştay, Yargıtay, Askerî Yargıtay, Askerî İdare Mahkemeleri'nde hakkını alamadığını düşünen ve iç hukuk yollarını tüketen vatandaşlar Anayasa Mahkemesi'nde haklarını arayabilecek.

ÖRNEK OLAY - Hakkını Anayasa Mahkemesi'nde arayacak

Adanalı Şükran Boz, 14 Haziran 1997 tarihinde yapılan sınavları kazanarak Osmaniye İl Sosyal Hizmetler Müdürlüğü'nde işe başlamıştı. Ancak sınavlarda 'usulsüzlük' yapıldığı gerekçesiyle 4 ay sonra işten çıkarıldı. Boz'la birlikte işten çıkarılan 17 kişi Adana 2. İdare Mahkemesi'ne başvurdu. Mahkeme kararıyla 8 ay sonra tekrar işe başlayan Boz ve arkadaşları açılan başka bir dava ile 5 ay sonra yeniden işten çıkarıldı. Hukuk mücadelesini 13 yıldır sürdüren Şükran Boz, dosyasını AİHM'ye gönderdi. Danıştay'ın davalarını uzun zaman sürüncemede bırakmasını da eleştiren Boz, "Kazanılmış bir hakkım var. 82 yaşındaki babama, 72 yaşındaki anneme bakıyorum." diye konuşuyor. "Ülkemi yurtdışına şikayet etmek istemezdim." diyen Boz, referandumda 'evet' çıkarsa Anayasa Mahkemesi'ne başvuracağını söylüyor.

MADDE 22: HSYK mağdurları artık yargıya gidebilecek

Türkiye Cumhuriyeti Anayasası'nın 159'uncu maddesi aşağıdaki şekilde değiştirilmiştir. "MADDE 159 ’– Hakimler ve Savcılar Yüksek Kurulu, mahkemelerin bağımsızlığı ve hakimlik teminatı esaslarına göre kurulur ve görev yapar. Hakimler ve Savcılar Yüksek Kurulu yirmiiki asıl ve oniki yedek üyeden oluşur; üç daire halinde çalışır...... Kurulun meslekten çıkarma cezasına ilişkin olanlar dışındaki kararlarına karşı yargı mercilerine başvurulamaz."

Anayasa'da yapılan değişiklik, HSYK'nın aldığı ilişik kesme kararlarıyla ilgili olarak yargı mercilerine başvurma hakkı getiriyor. Bu değişiklikle birlikte re'sen emekli edilen hakim ve savcılar, kendileri ile ilgili olarak verilen kararları mahkemelere taşıyıp, haklarını arayabilecek.

ÖRNEK OLAY - Kayasu ve Sarıkaya örnekleri yaşanmayacak

Eski Cumhuriyet Savcısı Sacit Kayasu, 28 Mart 2000 tarihinde, 12 Eylül darbesinin lideri Kenan Evren'in anayasal suç işlediğine dair iddianame hazırlayarak, darbecilerin yargılanmasını istedi. Kayasu 2003 yılında HSYK tarafından meslekten ihraç edildi. İç hukuk yolları kapalı olduğu için bu kararı AİHM'ye götüren Kayasu için Türkiye, 41 bin Euro tazminat ödemeye mahkûm oldu. Bu karardan sonra İstanbul Barosu'na avukat olarak kayıt yaptırmak isteyen Kayasu, ikinci başvuruda üye avukatlar arasına alındı. Savcı olarak görevine devam etmek isteyen Kayasu, bu yöndeki bir başvuruyu da HSYK'ya yaptı. Diğer bir örnek ise eski Van Cumhuriyet Savcısı Ferhat Sarıkaya. Şemdinli iddianamesini hazırlayan Sarıkaya, HSYK kararıyla meslekten ihraç edildi. 4 yıldır görevini yapamayan Sarıkaya şimdi bir avukatın yanında çalışıyor. Bu iki isim gibi meslekten ihraç edilen hakim ve savcılar, anayasa değişikliği paketi referandumdan geçtikten sonra Türk mahkemelerinde de hakkını arayabilecek.

MADDE 24: Darbeciler yargılanabilecek

Türkiye Cumhuriyeti Anayasası'nın geçici 15'inci maddesi yürürlükten kaldırılmıştır.

Geçici 15. madde, 1980 darbesinin ardından kurulan Milli Güvenlik Konseyi'nin, 1983'te demokratik hayata geçene kadar görev yapan hükümet üyelerini ve Danışma Meclisi mensuplarını aldıkları karar ve tasarruflarından dolayı yargılanmaktan muaf tutuyordu.

Maddede "2356 sayılı yasa ile kurulmuş olan Milli Güvenlik Konseyi, işlemlerinden, eylemlerinden dolayı yargılanamaz" ifadeleri bulunuyor. Yargıtay 4. Hukuk Dairesi 1987 yılında "işkenceden, işkenceciler kadar devletin de sorumlu olduğu" kararını vermiş ancak bu maddeden ötürü Kenan Evren ve Milli Güvenlik Konseyi üyeleri yargılanamamıştı.

ÖRNEK OLAY - Şimdi işkencecilere açacağım davaları düşünüyorum

12 Eylül'de askerî sıkıyönetim altında bulunan Diyarbakır Cezaevi'nde işkence gören isimlerden biri olan siyasetçi Orhan Miroğlu, referandumu iple çekenlerden. Anayasa paketinde yer alan geçici 15. maddenin kaldırılmasıyla darbecilerin yargılanmasının önündeki engel kalkacak. Miroğlu, için de o günlerin hesabını sorma imkanı doğacak. Miroğlu duygularını, "Anayasa Mahkemesi'nin verdiği karardan bu yana Diyarbakır Cezaevi'nde yaşadıklarımız aklımda. Şimdi 12 Eylül'le hesaplaşma fırsatı doğdu. Cezaevindeki sorumlulara açacağımız davaları düşünüyorum." sözleriyle ifade ediyor.

Madde 8: Ombudsman hakkımıza sahip çıkacak

Referandum 2010: Neyi oylayacağız?

Türkiye Cumhuriyeti Anayasası'nın 74'üncü maddesinin kenar başlığı "VII. Dilekçe, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkı" şeklinde değiştirilmiş, maddenin üçüncü fıkrası yürürlükten kaldırılmış ve maddeye aşağıdaki fıkralar eklenmiştir: "Herkes, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkına sahiptir. Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanlığı'na bağlı olarak kurulan Kamu Denetçiliği Kurumu idarenin işleyişiyle ilgili şikayetleri inceler. Kamu Başdenetçisi, Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından gizli oyla dört yıl için seçilir."

Paket çıkarsa, vatandaşlar artık idarenin işleyişiyle ilgili şikayetlerinden dolayı ombudsmana başvuracak. Ombudsmanlık yetkilileri, konuyu her yönüyle araştıracak ve hazırladığı raporu ilgili bakanlığa sunacak. Eğer ortada müşteki olan vatandaşı haklı kılan sebepler somut bir hal alırsa bizzat hükümete tavsiye kararı sunacak. "Burada vatandaşın aleyhinde şöyle bir haksızlığa rastlanılmıştır. Bu haksızlıkların giderilmesini ombudsmanlık olarak uygun görmekteyiz." denilecek. Bakanlık ise derhal harekete geçip raporlar doğrultusunda vatandaşın hakkını iade edecek.

ÖRNEK OLAY - Su faturası fazla gelen, ombudsmanın kapısını çalacak

Yüzden fazla ülkede başarılı bir şekilde uygulanan ombudsmanlık, Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti'nde de (KKTC) yüksek yönetim denetçisi adı altında hizmet veriyor. Kuruma yapılan başvurulara göre vatandaş, yüksek su faturasından, köydeki koyununun barınma sorununa kadar her türlü istek ve şikayetini ombudsmana götürebiliyor. Girne Alagadi bölgesinde arazisi bulunan bir vatandaş ombudsmana yaptığı başvurusunda, arazisinde güçlükle yetiştirmeye çalıştığı meyve ağaçlarının keçiler tarafından zarara uğratıldığını belirtiyor. Bir vatandaş evinde bir ay bulunmadığı halde yüksek miktarda su faturası geldiğini ombudsmana şikayet ediyor.

MADDE 9: Parti kapatılsa da milletvekilliği düşmeyecek

Türkiye Cumhuriyeti Anayasası'nın 84. maddesinin son fıkrası yürürlükten kaldırılmıştır.

Bu düzenlemeye göre, partiler kapatılsa bile partiyi Meclis çatısı altında temsil eden isimlerin milletvekilliği düşmeyecek. Halkın verdiği yetkiyi ancak halk alabilecek. Daha önceki uygulama, "Milletvekilliğinin düşmesini" düzenleyen Anayasa'nın 84. maddesinde şu şekilde yer alıyordu: "Partisinin temelli kapatılmasına beyan ve eylemleriyle sebep olduğu Anayasa Mahkemesi'nin temelli kapatmaya ilişkin kesin kararında belirtilen milletvekilinin milletvekilliği, bu kararın Resmi Gazete'de gerekçeli olarak yayımlandığı tarihte sona erer. Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanlığı bu kararın gereğini derhal yerine getirip Genel Kurul'a bilgi sunar."

ÖRNEK OLAY - Onlarca yasaklı vekil var

Türkiye, 27 siyasi partiyi kapatmış bir ülke. Bunun 25'i Anayasa Mahkemesi tarafından kapatıldı. Her kapatma davasında yasaklanan isimlerin bulunduğunu göz önüne alırsak, bu kapatmalarla birlikte onlarca milletvekili siyasi yasaklı duruma düştü. 1998 yılında kapatılan Refah Partisi'nin yöneticileri ve milletvekillerinden Necmettin Erbakan, Şevket Kazan, Ahmet Tekdal, Hasan Hüseyin Ceylan, Şevki Yılmaz ve İbrahim Halil Çelik yasaklı oldu. Kapatılan Fazilet Partisi'nde ise Bekir Sobacı ve Nazlı Ilıcak'a 5 yıl siyaset yasağı getirildi. Kapatılan DTP'de ise tam 37 kişi siyasi yasaklı oldu. Partinin eşbaşkanları Ahmet Türk ile Aysel Tuğluk milletvekili sıfatıyla bu isimler arasında yer alıyordu.

MADDE 2: Fişleme tarihe karışacak

Türkiye Cumhuriyeti Anayasası'nın 20'nci maddesine aşağıdaki fıkra eklenmiştir: "Herkes, kendisiyle ilgili kişisel verilerin korunmasını isteme hakkına sahiptir. Bu hak; kişinin kendisiyle ilgili kişisel veriler hakkında bilgilendirilme, bu verilere erişme, bunların düzeltilmesini veya silinmesini talep etme ve amaçları doğrultusunda kullanılıp kullanılmadığını öğrenmeyi de kapsar. Kişisel veriler, ancak kanunda öngörülen hallerde veya kişinin açık rızasıyla işlenebilir. Kişisel verilerin korunmasına ilişkin esas ve usuller kanunla düzenlenir."

Yapılan düzenlemeyle bundan sonra kişisel ya da inanca dönük fişleme faaliyeti 'anayasa suçu' sayılacak. Herkes kendisi ile ilgili kişisel verilerin korunmasını isteme hakkına sahip olacak. Bu hak, kişinin kendisi ile ilgili kişisel veriler hakkında bilgilendirilme, bu verilere erişme, bunların düzeltilmesini veya silinmesini talep etme ve amaçları doğrultusunda kullanılıp kullanılmadığını öğrenmeyi de kapsayacak.

ÖRNEK OLAY - Mehmet Baransu'nun eşini terör örgütü üyesi diye dinlediler

Ergenekon terör örgütünü ifşa eden haberler yapan Taraf Gazetesi muhabiri Mehmet Baransu'nun eşi Esra Baransu'nun telefonları 3 ay boyunca dinlenildi.

Jandarma, Esra Baransu'nun gerçek ismini gizlediği dinleme talebi yazısında "PKK Kongra-Gel terör örgütüne yönelik yürütülen çalışmalar kapsamında 'gever' kod isimli Ali Bor'a ait telefonu dinleyeceğiz." diyerek mahkemeden karar çıkarttı.

İlginç bir fişleme hadisesini de yönetmen Eylem Kaftan yaşadı. Kadir Has Üniversitesi'nde çalışan Kaftan, 16 yıl önce katıldığı bir basın açıklamasında fişlendi.

El Cezire kanalı için belgesel çekmeye hazırlanan Kaftan, Sabiha Gökçen Havalimanı'nda yapacağı çekimler için izin alırken karşısına ünlü sanatçılarla birlikte katıldığı basın açıklamasının kaydı çıktı.

Sabıkası olmamasına rağmen izin verilmeyen Kaftan'ın belgesel çekimleri yarıda kaldı. Mağdur öğretim görevlisi bundan yıllar önce yapılan fişlemeden dolayı bir dava kaydı olmaması nedeniyle mahkemeye bile gidemiyor. Sadece emniyete verdiği dilekçe ile sorunu çözmeye çalışıyor.